Krimp als onderwerp voor een rondetafelgesprek? Veel genodigden zullen verbaasd de wenkbrauwen hebben opgetrokken, of ze misschien zelfs hebben gefronst. Krimp zit niet in ons systeem. Althans, dat denken we. Groei en vooruitgang zijn ons met de paplepel ingegoten als maatschappelijk doel en realiteit.

Toch is er in ons land sinds enkele decennia sprake van lokale bevolkingsafname. Wie er oog voor heeft, ziet de krantenkoppen af en toe opduiken: 'Gevolgen regionale bevolkingskrimp ingrijpend'; 'Spookdorpen in Nederland', of, een paar dagen na de rondetafel in de Volkskrant: 'Laat dit geen slaapdorp worden'.

Gerrit Vlaander, oud-partner van JBR, schetst op uitnodiging van dagvoorzitter Dirk-Jan de Bruijn met onderstaande powerpoint presentatie de huidige kaders van het begrip krimp. "Let wel", waarschuwt Vlaander vooraf, "Wij hebben niet het antwoord op de vraag: 'Hoe gaan we om met krimp? We signaleren slechts dat er een probleem ligt, en denken na over de verschillende opties. Die willen we graag met u bespreken."

Nieuw: krimp zonder oorlog

Europa heeft vanaf 1980 op verschillende plaatsen te maken met bevolkingskrimp, toont Vlaander. Ook Nederland ontkomt niet aan die trend. "We weten nog niet welke houding we moeten aannemen ten aanzien van dit fenomeen, omdat het nieuw is. Voor het eerst in de geschiedenis krimpt de bevolking, zonder dat er sprake is van oorlog of epidemieën. Er bestaat al een aantal rapporten waarin krimp als bedreiging wordt gezien. Levensvatbaarheid gaat gepaard met groei, vinden we. Dus krimp is eng."

Of we willen of niet, cijfers wijzen uit dat Europa en Rusland de komende decennia te maken krijgen met een krimpende bevolking. Dit in tegenstelling tot de andere werelddelen. Vooral Azië en Afrika zullen voorlopig nog een sterke groei doormaken. In een aantal voormalige Oostbloklanden is krimp inmiddels al twintig tot dertig jaar een bekend verschijnsel; Bosnië, Kroatië en onze oosterburen worden sinds begin van deze eeuw met een afnemende bevolking geconfronteerd en wij staan op de rol voor de periode vanaf 2030, samen met landen als Spanje, Portugal, Oostenrijk en Italië. Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Scandinavië en Turkije lijken de dans voorlopig te ontspringen.

Krimp ontstaat door vergrijzing, ontgroening (afname van de bevolkingsgroep tussen de 0 en 25 jaar) en een afname van de beroepsbevolking, legt Vlaander uit. "Met dat laatste aspect krijgen we in ons land al vanaf volgend jaar te maken. Daarnaast speelt nog een aantal complicerende factoren een rol. Zo ontstaat er regionale bevolkingskrimp door het wegtrekken van de bevolking van het platteland naar de stad. Groei en krimp kunnen dus tegelijkertijd voorkomen binnen de landsgrenzen. Daarnaast is er sprake van een groei van het aantal huishoudens door 'verdunning'. Mensen blijven langer alleen wonen, gaan scheiden en leven langer, zodat degene die achterblijft nog een tijdje alleen woont."

Geen panacee

Vlaander laat zien dat elk type demografische verandering voor elke sector weer een andere tijdslijn heeft, en andere effecten. "Die effecten zijn niet om te buigen. Het tegengaan van krimp is geen optie, maar niets doen ook niet. Jammer genoeg bestaat er voor krimp geen panacee." Voor de sectoren zorg, onderwijs, huisvesting en verkeer inventariseert Vlaander vervolgens respectievelijk de oorzaken van krimp, een nulscenario bij ongewijzigd beleid, en de kansen die de situatie biedt.

Onder de kop Smart Thrinking wordt per sector een aantal 'out of the box' oplossingen aangedragen, 'want dáár moeten we het van gaan hebben', volgens Vlaander. "Nieuwe problemen vragen om nieuwe, creatieve oplossingen."

Tenslotte stelt Vlaander nog vast dat de mobiliteit in ons land blijft groeien. Ook in krimpgebieden. Door de toename in de afstand tussen wonen en werken, bijvoorbeeld. En door de drang naar grootse en meeslepende avonturen in de vrije tijd. Ook daarvoor is weldoordacht beleid noodzakelijk. "En het Nieuwe Werken dan? Is daar aan gedacht?", klinkt het uit de zaal. "Dat heeft weer andere effecten", meldt Vlaander. "Mensen blijken verder weg te gaan of blijven wonen als ze de gelegenheid krijgen om thuis te werken."

Industrie

Een deelnemer merkt op dat de sector industrie ontbreekt in Vlaanders presentatie. "Dat klopt', beaamt deze. "De Nederlandse industrie staat er niet zo slecht voor, vooral wegens onze internationale oriëntatie. Waar de industrie wél last van heeft, is een gebrek aan goede nieuwe medewerkers. De opleidingen schieten tekort en er is te weinig belangstelling voor. Nu gaan er stemmen op om de oude bedrijfsscholen weer in ere te herstellen." "Of we moeten van de industrie af", oppert iemand. Die visie krijgt weinig bijval. "De toegevoegde waarde van de industrie is van belang voor onze welvaart", onderstreept Jan Zeinstra van Zet BV, die zichzelf omschrijft als 'koeienboer'. Vergeet niet dat zo'n driekwart van onze dienstensector is gericht op de industrie." Zeinstra vindt dat er 'te weinig aandacht is voor het verdienmodel'. "De productie van Philips komt nu weer terug uit China naar Europa, vanwege de robotisering. Maar nu zijn er nog maar twintig arbeidsplaatsen nodig, in plaats van de 2000, die eerst naar China verdwenen. Die technische handjes zijn niet meer nodig."

"De overheid denkt vooral vanuit het concurrentiemodel", constateert Eddy Buitenhek van BuitenhekPlus. "Zij zou zich moeten gaan realiseren dat krimp een gegeven is. Dus geen industrie meer stimuleren in het noorden, maar investeren in de Randstad en daar processen faciliteren. Je kunt investeren tot je een ons weegt, maar het is beter om beleid te voeren op basis van een wetenschappelijk vastgestelde realiteit." "We ontkennen met z'n allen het probleem van krimp", beaamt Jaap Korf van Rabobank International. "We schuiven het voor ons uit en dé facto doen we niks. Waar ligt wat dat betreft de hindermacht?" "In onszelf", weet Frans Schobbers, psycholoog bij Areté. "We denken altijd dat we onsterfelijk zijn. Kijk maar naar het optimisme in deze zaal. We zitten ons allemaal te beraden op manieren om het probleem te negeren." Als er zich maar voldoende incidenten voordoen rond bevolkingskrimp, zal dat bewustzijn vanzelf wel groeien, is de verwachting aan tafel.

Toegenomen verandersnelheid

"Alle aannames die we doen, baseren we op wat we nú weten", poneert André Bal van Pensioenfonds Apotheken. "Maar de verandersnelheid is enorm toegenomen. Kijk maar naar Afrika: daar zijn ze van de tamtam réchtstreeks overgestapt op het mobieltje. En de veranderingen gaan steeds sneller. Kijk eens rond, léér eens van elkaar! We zijn zó verschrikkelijk behoudend met z'n allen. Kijk maar naar Almere: daar is een wijk waar iedereen zelf mag bepalen hoe zijn eigen huis eruit ziet. En hoeveel daarvan is echt vernieuwend? Amper twee procent." Onze defensieve cultuur weerhoudt ons van anders denken, verklaart Peter Inklaar, adviseur bij Esclepion. "We zouden meer in kansen moeten denken. Sommige zaken zijn te belangrijk om aan de overheid over te laten."

Buitenhek mist in deze nieuwe wending van het gesprek de link met krimp. "Ik bedoel", verduidelijkt Bal daarop, "Vanuit onze huidige inzichten denken we dat het noodzakelijk is dat één op de vier leden van de beroepsbevolking straks in de zorg werkt, maar wie weet wat er in de tussenliggende tijd allemaal verandert?" "Precies", beaamt Frans Schobbers. "Zo blijven we hangen in onze defensiemechanismen, onze oude manieren van oplossingen zoeken."

Kees Tromp ( Centrum voor Energie Planologie) is het daar niet mee eens. "Er wordt op dit moment volop gekeken naar nieuwe wegen. Nieuwe manieren van energiebesparing, bijvoorbeeld."

Leed toebrengen

"Overheid en bedrijfsleven zijn gericht op groei", stelt JBR adviseur Ronald van Rijn vast. "Het is lastig om mensen geregisseerd pijn te laten lijden. Praat maar eens met een gemeente of een bedrijf over opheffing of sluiting." "We hebben het over het toebrengen van leed, beaamt Korf. "Je kunt geen gelijkwaardige alternatieven bieden. Als een ziekenhuis in een regio sluit, zul je verder moeten rijden om zorg te krijgen. Het moet ánders en het moet soms sléchter en dat is buitengewoon ingewikkeld. Tot dusverre is de overheid natuurlijk altijd van de Goed Nieuws Show geweest." "Doordat onze samenleving is gebaseerd op verworven rechten", stelt Zeinstra. "Juist die moeten we ter discussie stellen. Natuurlijk is het lastig om buslijnen of andere diensten af te schaffen, maar het is onvermijdelijk."

Je moet je dan wel af gaan vragen welk welzijnsniveau nog acceptabel is, vindt Peter Ronner van de RSG Lingecollege. "Je kunt niet ongebreideld blijven afbreken en uitkleden." "Veel gemeentes móeten wel", reageert coach Paul Overakker "Maar de remweg van ingezet beleid is lang." Ronald van Rijn verwacht dat er een mechanisme op gang zal komen dat de gemeentes opzij duwt. "Het bedrijfsleven zal een deel van die rol op zich nemen. Ik zie het al voor me: het Rabozwembad, de Philipsschool. Vroeger heette dat sponsoring; nu wordt het een gevecht om goede arbeidskrachten." Dat proces is al ingezet, weet Peter Ronner. "Leerlingen lopen nu stage bij bedrijven die investeren in scholen. Maar voor onze lange-termijn doelstellingen zijn dergelijke afspraken niet stabiel genoeg." Maar waarom zou iemand een zwembad willen kopen in een krimpend gebied? Dat heeft met leefbaarheid te maken, denkt men. "Privaat geld wordt onmisbaar voor het handhaven van de collectieve voorzieningen."

Jaap Korf geeft een voorbeeld van een publiek-private samenwerking die aanhaakt op deze ontwikkeling. "In Twente hebben banken geprobeerd om de rurale kabelinfrastructuur betaalbaar te maken. Daar hebben ze een coöperatie voor opgericht. Weliswaar heel moeizaam, maar het is wél gelukt. Een coöperatie kan particulieren en bedrijven een motivatie bieden om te participeren: dan wordt het deels van henzelf." "Door zulke initiatieven zullen mensen langer gemotiveerd blijven om in een ruraal gebied te blijven wonen", verwacht Vlaander. Toch is het coöperatieve denken (nog) geen voor de hand liggende oplossing in onze samenleving, heeft Korf gemerkt. "Ons initiatief werd vaak ontvangen als 'communistisch'.".

"Als dingen minder gaan, moet je je keuzes daarop afstellen", stelt Jaap korf nuchter vast. "We kunnen in Nederland niet álles op álle plekken. We moeten van dat idee af." Marcel Werther van Oxxio haalt de Limburgse mijnen in herinnering. "Toen die moesten sluiten, vonden we het toch ook een normale realiteit dat dat gevolgen had voor de bevolking? Waarom accepteren we niet dat gebieden ook kunnen leeglopen? Krimp aan de ene kant, creëert ruimte aan de andere kant." Hierop ontspint zich een discussie over het contrast tussen de gehechtheid aan een woongebied en het afbrokkelen van voorzieningen. Anticipeert men daarop door te verhuizen? Grijpt men uit eigen zak in? Verpaupert de boel? Laat de overheid dit gebeuren? Want dáár, daar zijn de meeste deelnemers het over eens, ligt toch de laatste verantwoordelijkheid. Vinden wij in Nederland.

Complex

We zouden wel twee of drie van deze middagen kunnen houden, concludeert Ronald van Rijn achteraf. Door de breedte van het onderwerp ontbreekt een duidelijke kop of staart aan de discussie, maar dat is ook enigszins inherent aan een rondetafelgesprek. Krimp is een complex thema, zoveel staat vast. Complex, maar interessant.